CHIẾN LƯỢC TOÀN DIỆN VỀ TĂNG TRƯỞNG VÀ XÓA ĐÓI GIẢM NGHÈO
GIỚI THIỆU
1. Ngay từ khi Việt Nam giành được độc lập (1945), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định đói nghèo như là một thứ "giặc", cũng như giặc dốt, giặc ngoại xâm, nên đã đưa ra mục tiêu phấn đấu để nhân dân lao động thoát nạn bần cùng, làm cho mọi người có công ăn, việc làm, ấm no và đời sống hạnh phúc.
Giảm đói nghèo không chỉ là một trong những chính sách xã hội cơ bản, được Nhà nước Việt Nam đặc biệt quan tâm, mà còn là một bộ phận quan trọng của mục tiêu phát triển.
2. Thực hiện đổi mới, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh đi đôi với tiến hành công tác xóa đói giảm nghèo, thực hiện công bằng xã hội đã hạn chế sự phân cách giàu nghèo giữa các tầng lớp dân cư, giữa các vùng. Trong 10 năm qua, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu trong cải cách và phát triển kinh tế, từng bước cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân, thực hiện điều chỉnh cơ cấu ngành và lĩnh vực kinh tế theo tín hiệu của thị trường nhằm thiết lập một nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Thành tựu đó thể hiện kết quả của sự đổi mới, phát huy cao nguồn nội lực và sự hỗ trợ tích cực, có hiệu quả của cộng đồng quốc tế.
Trong thời gian qua, nhờ thực hiện các cơ chế, chính sách có hiệu quả, công cuộc xóa đói giảm nghèo của Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam 10 năm 1991-2000 khá cao, tổng sản phẩm trong nước (GDP) tăng bình quân 7,5%, trong đó giai đoạn giữa hai cuộc điều tra mức sống dân cư (năm 1992-1993 và năm 1997-1998) tăng trưởng bình quân 8,4%. Nhờ tăng trưởng kinh tế nhanh, công cuộc xóa đói giảm nghèo đã đạt nhiều kết quả to lớn. Sau 10 năm, tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn quốc gia đã giảm 2/3 so với năm 1990, tính theo chuẩn quốc tế(1) tỷ lệ hộ nghèo giảm một nửa. Do vậy Việt Nam đã được cộng đồng quốc tế đánh giá là một trong những nước giảm tỷ lệ đói nghèo tốt nhất.
(1) Khái niệm sẽ được đề cập tại mục 2.1 phần I.
3. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn đang là một nước nghèo, có mức thu nhập bình quân đầu người vào loại thấp (GDP bình quân đầu người năm 2000 khoảng 400 USD), tỷ lệ hộ nghèo còn lớn. Chính phủ Việt Nam nhận thức được điều này và coi tăng trưởng kinh tế cao, bền vững là điều kiện chủ yếu và nhân tố quan trọng để rút ngắn khoảng cách về trình độ phát triển kinh tế của Việt Nam so với các nước khác trong khu vực và trên thế giới, đồng thời tạo nguồn lực để tăng phúc lợi, cải thiện mức sống nhân dân, giảm nghèo đói, thực hiện công bằng xã hội.
4. Để tiếp tục thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng cao và bền vững, thực hiện có hiệu quả chính sách xóa đói giảm nghèo, Chính phủ Việt Nam đã xây dựng Chiến lược Phát triển kinh tế xã hội 10 năm 2001-2010, Chiến lược phát triển các ngành, lĩnh vực trong giai đoạn 2001-2010 (Chiến lược chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân; Chiến lược quốc gia về cấp nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn; Chiến lược quốc gia về chăm sóc sức khỏe sinh sản; Chiến lược dân số Việt Nam; Chiến lược quốc gia về dinh dưỡng; Chương trình hành động quốc gia vì trẻ em Việt Nam; Chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước; Chiến lược quốc gia vì sự tiến bộ của phụ nữ Việt Nam đến năm 2010; Chiến lược trong các lĩnh vực giáo dục, khoa học công nghệ, bảo vệ môi trường 2001-2010...); Kế hoạch phát triển kinh tế xã hội 5 năm 2001-2005 và Chương trình mục tiêu quốc gia xóa đói giảm nghèo và việc làm giai đoạn 2001-2005, các Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về phát triển kinh tế - xã hội của các tỉnh Tây Nguyên, miền núi phía Bắc và đồng bằng sông Cửu Long...
5. Văn bản Chiến lược toàn diện về Tăng trưởng và Xóa đói giảm nghèo là chương trình hành động nhằm cụ thể hoá các mục tiêu, cơ chế, chính sách, giải pháp chung của Chiến lược phát triển kinh tế xã hội 10 năm 2001-2010, Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2001-2005 của cả nước cũng như của từng ngành thành các giải pháp cụ thể có kèm theo lộ trình thực hiện. Đây là Chương trình hành động để thực hiện định hướng tăng trưởng kinh tế và xóa đói giảm nghèo. Chiến lược toàn diện về Tăng trưởng và Xóa đói giảm nghèo có quan hệ chặt chẽ với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hàng năm của cả nước và kế hoạch của các Bộ, ngành và địa phương. Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hàng năm được Quốc hội thông qua là một công cụ thực hiện các giải pháp, chính sách trong Chiến lược toàn diện về Tăng trưởng và Xóa đói giảm nghèo. Mối quan hệ giữa Chiến lược 10 năm và các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội với Chiến lược toàn diện về Tăng trưởng và Xóa đói giảm nghèo có thể mô tả bằng sơ đồ:
6. Chiến lược toàn diện về Tăng trưởng và Xóa đói giảm nghèo thể hiện tính hài hoà giữa tăng trưởng kinh tế và giải quyết các vấn đề xã hội. Các nhiệm vụ và mục tiêu trong Chiến lược toàn diện về Tăng trưởng và Xóa đói giảm nghèo không chỉ yêu cầu các biện pháp hỗ trợ có mục tiêu cho từng đối tượng cụ thể về xóa đói giảm nghèo mà còn liên kết các chính sách từ chính sách kinh tế vĩ mô, cải cách cơ cấu, chính sách và giải pháp phát triển ngành đến chính sách an sinh xã hội của tất cả các ngành, các cấp nhằm bảo đảm tăng trưởng bền vững và xóa đói giảm nghèo. Chiến lược toàn diện về Tăng trưởng và Xóa đói giảm nghèo cụ thể hoá các mục tiêu cơ bản sau:
• Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững đi đôi với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội nhằm nâng cao điều kiện và chất lượng cuộc sống của mọi tầng lớp dân cư. Phát triển nhanh ở các vùng động lực, tạo điều kiện để có tăng trưởng cao về kinh tế, đồng thời tập trung phát triển nông nghiệp, nông thôn, bảo đảm an ninh về lương thực, tạo công ăn, việc làm, tăng thu nhập cho dân cư nông thôn; quan tâm nhiều hơn đầu tư hỗ trợ cho các vùng kém phát triển; hạn chế bớt chênh lệch về khoảng cách phát triển giữa các vùng, thu hẹp chênh lệch về khoảng cách thu nhập giữa các tầng lớp dân cư, quan tâm đến đời sống của nhóm dân tộc ít người.
• Tạo ra môi trường kinh doanh bình đẳng cho tất cả cho các loại hình doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế, bao gồm cả doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, trong việc hưởng lợi từ các dịch vụ công và cơ hội đầu tư kinh doanh, khuyến khích phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa.
• Tiếp tục chuyển dịch cơ cấu kinh tế, sắp xếp, đổi mới và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước, cơ cấu lại ngân sách, cải cách hệ thống ngân hàng thương mại, sắp xếp lại và lành mạnh hoá các tổ chức tài chính, tín dụng, tự do hoá thương mại, thực hiện các cam kết quốc tế đã thoả thuận trong khuôn khổ AFTA, chuẩn bị tốt điều kiện để gia nhập WTO, thực hiện các hiệp định thương mại song phương... để nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu tăng trưởng nhanh và phát triển bền vững. Tạo cơ hội cho các hộ gia đình nghèo tăng thu nhập bằng các giải pháp đẩy nhanh tốc độ phát triển nông, công nghiệp và dịch vụ trên diện rộng; mở rộng và phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm, cải thiện kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội và công bằng trong tiếp cận các dịch vụ sản xuất và xã hội cơ bản.
Khuyến khích phát triển con người và giảm bất bình đẳng, ưu tiên phát triển y tế, giáo dục, bảo vệ môi trường, kiềm chế lây nhiễm HIV/AIDS, bình đẳng giới và các dân tộc ít người. Giải quyết các vấn đề đặc thù của nghèo đói đô thị về việc làm, thu nhập, nhà ở. Bảo đảm người nghèo đô thị tiếp cận một cách công bằng tới các nguồn lực, dịch vụ công và dịch vụ xã hội cơ bản. Cải thiện tình trạng tiếp cận của người di cư, đặc biệt là con em của họ.
• Hình thành, mở rộng mạng lưới bảo trợ và an sinh xã hội cho người nghèo, người bị rủi ro do thiên tai, giảm thiểu mức độ dễ tổn thương cho người dân. Tăng vai trò của các hội và đoàn thể tham gia vào mạng lưới an sinh xã hội.
• Thực hiện cải cách hành chính trên 4 lĩnh vực: cải cách thể chế, cải cách bộ máy hành chính, đổi mới, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức và cải cách tài chính công để cán bộ, công chức, chính quyền thay đổi phong cách làm việc, có trách nhiệm hơn với công việc và người dân tiếp cận dễ dàng hơn các dịch vụ công, đảm bảo bình đẳng xã hội. Thực hiện một cách đầy đủ Quy chế Dân chủ cơ sở nhằm cải thiện điều kiện và thu hút sự tham gia của người dân vào quá trình lập kế hoạch và thực thi các quyết định phát triển kinh tế - xã hội cộng đồng; tăng cường tính công khai, minh bạch về ngân sách và công tác thống kê kinh tế vĩ mô.
Hình thành hệ thống các chỉ tiêu định tính và định lượng về phát triển kinh tế, xã hội và xoá đói giảm nghèo (có tính đến yếu tố giới và nhóm xã hội) để theo dõi, giám sát quá trình thực hiện Chiến lược.
7. Chiến lược toàn diện về Tăng trưởng và Xóa đói giảm nghèo bắt đầu được xây dựng từ tháng 6 năm 2001 trên cơ sở Văn bản tạm thời đã được Thủ tướng Chính phủ thông qua tháng 3 năm 2001. Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì phối hợp với các Bộ, ngành liên quan(2) chuẩn bị Chiến lược này với sự hỗ trợ, tham gia tư vấn rộng rãi của các Bộ, cơ quan liên quan và đại diện cộng đồng tài trợ và các bên tham gia khác như Nhóm hành động chống đói nghèo (gồm các nhà tài trợ, các cơ quan Chính phủ, các tổ chức phi chính phủ). Chiến lược toàn diện về Tăng trưởng và Xóa đói giảm nghèo đã được các Bộ, cơ quan liên quan, các nhà khoa học, các tổ chức quần chúng, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng các nhà tài trợ đóng góp ý kiến thông qua các cuộc hội thảo ở trung ương và các hội thảo cấp vùng của 61 tỉnh, thành phố và qua các cuộc tham vấn làng xã ở 6 tỉnh, thành phố của Việt Nam(3). Việc xây dựng Chiến lược toàn diện về Tăng trưởng và Xóa đói giảm nghèo có sự tham vấn rộng rãi và theo kế hoạch thống nhất, thể hiện sự nhất quán của Chính phủ về tăng cường sự tham gia của người dân vào công việc của Nhà nước và dân chủ tại các cấp chính quyền, đặc biệt là ở cấp cơ sở.
(2) Nhóm soạn thảo Chiến lược gồm 52 thành viên từ 16 bộ, ngành của Chính phủ Việt Nam. Ngoài ra các Bộ: Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Y tế, Khoa học Công nghệ và Môi trường,... đã thành lập Tổ công tác chuyên ngành để tham gia xây dựng và thực hiện Chiến lược toàn diện về Tăng trưởng và Xóa đói giảm nghèo. Trong quá trình soạn thảo Chiến lược còn có sự tham gia của các nhà tài trợ, các tổ chức quốc tế, tổ chức phi chính phủ.
Đồng thời đã mang lại nhiều ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao nhận thức về Chiến lược toàn diện về Tăng trưởng và Xóa đói giảm nghèo, cũng như quá trình triển khai thực hiện sau này.